Psychologiczne konsekwencje gwałtu

  • Szok i odrętwienie
Istnieje wiele typologii reakcji ofiar na gwałt. Najbardziej popularny jest trójfazowy model reakcji na sytuację gwałtu. Bezpośrednio po ataku występuje pierwsza ostra faza – szoku i odrętwienia. Może ona trwać od kilku godzin do dwóch tygodni. Ofiara gwałtu jest przerażona, nie może uwierzyć w to, co się stało, odczuwa strach przed sprawcą. Zazwyczaj boi się zwierzyć komuś bliskiemu, gdyż obawia się reakcji ze strony otoczenia. Obawia się słów typu: sama sobie jesteś winna, mogłaś nie prowokować, mogłaś tam nie iść itp. A często sama pokrzywdzona obwinia się za zaistniałą sytuację (mogłam to przewidzieć, jak mogłam być taka naiwna, do niczego się nie nadaję itp.). W tej fazie ofiary zmagają się z poczuciem własnej bezradności, winy, lęku, odczuwają wstyd, głębokie upokorzenie. Niektóre kobiety w tym okresie są nienaturalnie spokojne lub wręcz bez- troskie. Zachowują się tak, jakby nic się nie stało. Bliskie osoby mogą być zaskoczone taką reakcją, mogą nawet podejrzewać, że widocznie dla ofiary było to przyjemne albo mało znaczące doświadczenie. Nie wiedzą, że zaprzeczanie czy minimalizowanie to mechanizmy obronne, które chronią człowieka przed konsekwencjami bolesnych wydarzeń.

  • Dezorientacja
Gdy ofiara upora się z bezpośrednimi następstwami gwałtu, następuje faza druga – dezorientacji. W tym okresie mogą pojawić się stany lękowe, depresyjne, narasta niepewność, następuje zachwianie dotychczasowego porządku życia. Pojawiają się pytania: Co dalej, jak żyć z czymś takim, czy można zaufać drugiemu człowiekowi? Ofiary zaczynają unikać kontaktów z ludźmi, izolują się, zamykają w sobie. Próbują zapomnieć, wymazać wspomnienia związane z gwałtem. Faza ta może trwać całymi miesiącami – charakteryzuje ją zwiększenie ryzyka samobójstwa, nadużywanie alkoholu albo leków.

  • Reorganizacja
Kolejna faza – reorganizacji, czyli stopniowego powrotu do równowagi, może trwać nawet latami. Ofiara próbuje powrócić do swojego normalnego rytmu życia. Gwałt zaczyna postrzegać jako incydent należący do przeszłości. Powracają plany, marzenia o bliskości drugiego człowieka, pomimo nieufności do mężczyzn, która zazwyczaj pozostaje na stałe.

  • Co na to rodzina?
Reakcja najbliższych na gwałt ma istotny wpływ na to, jak ofiara poradzi sobie z zaistniałą sytuacją. Rodzina osoby zgwałconej najczęściej jest wstrząśnięta. Nie potrafi poradzić sobie ze swoją złością, bólem i frustracją. Nie wie, jak pomóc, jak rozmawiać z ofiarą, odczuwa skrępowanie, wstyd i obawę przed poruszeniem bolesnego tematu. Może się zdarzyć, że rodzice czy partner obwiniają się, iż nie zapobiegli tragedii, albo też obwiniają samą poszkodowaną (Gdybyś tam nie szła, gdybyś się nas słuchała itp.). Czasami rodzina nie przyjmuje, wręcz zaprzecza faktowi zgwałcenia. Powoduje to zwiększenie poczucia izolacji i za-gubienia ofiary. A trzeba pamiętać, że powrót do stanu równowagi może być niemożliwy bez profesjonalnej pomocy i mądrego wsparcia ze strony bliskich.

  • Na ratunek zgwałconej kobiecie
Pomoc bezpośrednio po zdarzeniu jest niezmiernie ważna; najczęściej kobieta otrzymuje ją na pogotowiu, policji, albo też w ośrodku interwencji kryzysowej. Zazwyczaj ofiara jest przerażona, pełna obaw, że napastnik może powrócić. Pierwsza pomoc powinna obejmować:

  • przeprowadzenie badania lekarskiego – dobrze, jeśli robi to kobieta; badanie musi być wykonane w kierunku wykluczenia ciąży oraz zakażeń przenoszonych drogą płciową, a także zabezpieczenia ewentualnych śladów dokonanego czynu,
  • cierpliwe, pełne empatii wy- słuchanie przedstawionej przez ofiarę wersji zdarzeń,
  • zapewnienie, że ofiara znajduje się w bezpiecznym miejscu i że nic jej nie grozi,
  • dawanie jasnych poleceń i spokojne wyjaśnienie procedury postępowania,
  • pozostawanie razem z ofiarą, gdy przejawia ona silny lęk i niepokój,
  • zachęcanie do podzielenia się swoimi uczuciami, myślami i okazanie pełnej akceptacji,
  • pozostawienie możliwości podejmowania prostych decyzji (dotyczących tego, co w danej chwili ofiara chce zrobić),
  • pomoc w zrozumieniu i akceptacji faktu, że kobieta nie jest winna temu, co się wydarzyło, utwierdzenie jej w tym, że gwałt jest przestępstwem i że to sprawca ponosi całą odpowiedzialność za swój czyn,
  • wspólne zaplanowanie dalszego wsparcia, udzielenie ofierze informacji o pomocy prawnej i psychologicznej.

  • Stres pourazowy czyli PTSD
Z przeprowadzonych badań wynika, że 80% ofiar gwałtu cierpi na zespół stresu pourazowego (post-traumatic stress disorder – PTSD). Najistotniejszą cechą tego zespołu jest pojawienie się charakterystycznych objawów w następstwie obciążającego psychicznie wydarzenia, które amerykańska klasyfikacja DSM-III-R określa jako "wykraczające poza zakres zwykłych ludzkich doświadczeń". Charakterystyczne objawy PTSD to:

  • Powtórne przeżywanie stresującego wydarzenia:
  • natarczywe wspomnienia,
  • powracające koszmarne sny o wydarzeniu,
  • nagłe uczucie, jakby wydarzenie znów miało miejsce,
  • silne napięcie wywołane każdym wspomnieniem o wydarzeniu, czy też przedmiotem, który się z tą rzeczą kojarzy.

  • Uporczywe unikanie bodźców związanych z wydarzeniem lub ogólna utrata wrażliwości na bodźce:
  • unikanie myśli lub uczuć związanych z gwałtem,
  • unikanie działań lub sytuacji, które mogłyby wywołać dramatyczne wspomnienie,
  • niepamięć wydarzenia,
  • utrata zainteresowań ważnymi czynnościami, np. pracą, szkołą,
  • uczucie obojętności lub chłodu,
  • poczucie braku perspektyw na przyszłość.

  • Utrzymujące się objawy zwiększonego pobudzenia:
  • trudności z zasypianiem lub snem,
  • drażliwość lub wybuchy gniewu,
  • trudności w koncentrowaniu się,
  • nadmierna czujność,
  • przesadne reakcje na bodźce.

O PTSD można mówić, gdy powyższe objawy trwają przynajmniej jeden miesiąc. Traktuje się je jako normalny adaptacyjny proces reakcji na nienormalną sytuację.

  • Terapia PTSD
Powinna być krótkotrwała, skoncentrowana na traumatycznej sytuacji i reakcjach kobiety na gwałt. Zasadniczym celem terapii jest doprowadzenie ofiary do stanu funkcjonowania sprzed traumatycznego wydarzenia. Ważny element procesu zdrowienia i terapii ofiar gwałtu stanowi odbudowa pozytywnego obrazu siebie oraz odzyskanie poczucia kontroli i własnej skuteczności. Wpływa to na zmniejszenie poczucia bezradności i sprzyja przekonaniu, że ma się kontrolę nad tym, co się dzieje – przeświadczenie takie daje poczucie większego bezpieczeństwa.

  • Pracując z ofiarami gwałtu, można zastosować następujące strategie:
Wspieranie adaptacyjnych zasobów radzenia sobie z trudnymi sytuacjami. Bardzo ważne jest nawiązanie dobrej i budującej relacji terapeutycznej, tak by ofiara bez obaw mogła podzielić się swoimi traumatycznymi przeżyciami. Warto zachęcać kobietę do mówienia o tym, co się stało, do zajmowania się sobą, do odpoczynku, do szukania ludzi i miejsc, w których czuje się bezpiecznie. Warto, by kobieta pozwoliła sobie na "specjalne traktowanie", by robiła rzeczy, które poprawiają jej samopoczucie (np. kąpiel, oglądanie telewizji, czytanie itd.).

Traktowanie normalnie tego, co jawi się jako zaburzenie. Ofiary mogą nie rozumieć swoich reakcji (np. silnie powracających wspomnień, nagłego rozbicia, odrętwienia). Warto wyjaśniać kobiecie, że jej reakcje są normalną odpowiedzią na to, co się wydarzyło, i że dolegliwości zmniejszą się z czasem. Zazwyczaj działa to uspokajająco i sprawia, że objawy PTSD nie stają się kolejnym źródłem cierpienia i zmartwień.

Dodawanie odwagi. Ofiary mają tendencję do ucieczki od sytuacji traumatycznej, jaką był gwałt. Próbują odciąć się od uczuć, wspomnień czy rozmów związanych z tym zdarzeniem. Dążenie to warto ograniczyć do minimum, gdyż ofiara powinna mieć możliwość przetworzenia, odreagowania swego trudnego doświadczenia.

  • Na sali sądowej
Ważną decyzją, przed którą prędzej czy później stanie ofiara gwałtu, będzie rozstrzygniecie, czy wszcząć kroki prawne. Pamiętajmy – decyzję tę musi podjąć ona sama. Jeśli rozważa taką możliwość, powinna zostać rzetelnie poinformowana o tym, jak wygląda procedura sądowa. Musi wiedzieć, że na sali sądowej będzie musiała zrelacjonować szczegółowo okoliczności, w których doszło do gwałtu. Podczas składania zeznań może być atakowana przez adwokata sprawcy, ośmieszana i oskarżana o sprowokowanie jego klienta. Niestety, często się zdarza, że sam proces sądowy jest równie traumatyczny co sam gwałt. Niewątpliwie jednak proces może przyczynić się do szybszego powrotu do równowagi pokrzywdzonej kobiety – odzyska ona poczucie mocy i sprawstwa: nie byłam w stanie się obronić, ale mogę to zrobić teraz. Obecność osób bliskich, mądre towarzyszenie na sali sądowej i poza nią to podstawy powrotu skrzywdzonej kobiety do zdrowia.

Bibliografia: Mufson Susan, Kranz Rachel, Gwałt na randce, Warszawa 1996, wyd. Elma Books. O’Toole Laura, Schiffman Jessica, Przemoc. Uraz psychiczny i powrót do równowagi, Gdańsk 1999, wyd. GWP. Starowicz Zbigniew Lew, Przemoc seksualna, Warszawa 1992, wyd. Jacek Santorski & CO Agencja Wydawnicza. Poznaj swoje prawa… jeśli jesteś ofiarą gwałtu, w: "Poradnik prawny dla kobiet", Warszawa 1999, wyd. Centrum Praw Kobiet.

Autor: Sylwia Kluczyńska
Artykuł publikowany w dwumiesięczniku "NIEBIESKA LINIA"

Dodaj komentarz

Twój adres e-mail nie zostanie opublikowany.